Het beeld dat we nu van de kerstman hebben is een op en top geromantiseerde versie van oeroude kinderverhalen. We kennen de man allemaal als een goedlachse Bourgondische grijsaard die niet op een kilootje meer of minder kijkt en steevast in het openbaar verschijnt in rood-witte winterse outfit, beladen met speelgoed en vergezeld door zijn rendieren. Toch is dat niet de ‘officiële’ versie van de kerstman, maar een verzonnen ideaalbeeld.

 

Wat is dan het echte verhaal achter de verzonnen postkaartkerstman? De man is allesbehalve een origineel idee, maar een afgeleide van de bekende ‘Europese’ Sinterklaas. De link is snel gelegd: Europese emigranten brachten de goedheilige man gewoon mee naar de Nieuwe Wereld, Amerika dus.

 

In de achttiende eeuw is er al sprake van ene St. A Claus, een Angelsaksische verbastering van ‘onze’ Sinterklaas. In 1823 krijgt de Amerikaanse kerstman vorm in het gedicht ‘The Night Before Christmas’, geschreven door de schrijver Clement Clarke Moore. Moore gaat erg ver in zijn beschrijving van de kerstman. Elk rendier dat de slee trekt, krijgt een eigen naam en de manier waarop de kerstman lacht, knikt, beweegt, praat, knipoogt, kortom leeft wordt uitvoerig beschreven. Zelfs de geheime techniek om via de schoorsteen naar het dak te klimmen wordt prijs gegeven.

 

 

Een omschrijving is één, maar een beeld zegt meer dan duizend woorden. Daarom is het na ‘The Night Before Christmas’ nog veertig jaar wachten tot ene Thomas Nast een – geromantiseerd – beeld schetst van de kerstman. In zijn tekeningen, verschenen in Harper’s magazine, zien we een goedlachse kerstman die een werkplaats heeft op de Noordpool, geholpen wordt door elfjes en (net zoals Sinterklaas) een lijst heeft met alle goede en slechte kinderen.

 

Alleen was de Noordpool een ongelukkige keuze, want er zijn daar geen rendieren te vinden. In 1927 kwam de Fin Markus Rautio met het ultieme antwoord op de proppen: de kerstman woont en werkt in Lapland, meer precies in Korvatunturi (de Orenberg). Niet iedereen legt zich bij die keuze neer: Dalecarlia in Zweden is volgens zijn inwoners de enige thuisbasis van de kerstman, net zoals er dorpjes en steden zijn in Noord-Canada en Groenland die hetzelfde beweren. Algemeen heeft Korvatunturi het van de andere mededingers gehaald.

 

Maar het grootste kerstman-manipulatie moest nog gebeuren. In 1931 lanceerde Coca Cola een reclamecampagne waarin de kerstman niet langer een elf is zoals in het gedicht van Clement Clarke Moore, maar een man op leeftijd van vlees en bloed. De dader van dienst is Haddon Sunblom, die verantwoordelijk is voor de illustraties. De elfjes blijven, al worden ze in de Coca Cola-visie gedegradeerd tot sidekicks, lees hulpjes in de werkplaats op de Noordpool.

 

 

 

We zijn er nog niet. De kerstman heeft zijn definitieve gezicht weliswaar gekregen dankzij Coca Cola, maar het kerstplaatje is nog niet volledig. Het bekendste rendier, Rudolf, is ook al een verzinsel van een inventieve reclamejongen. In 1939 werd Rudolf, het negende rendier, geïntroduceerd door de winkelketen Montgomery Ward Company, inclusief de kenmerkende rode neus. Dat Rudolf zo snel een onderdeel werd van het kerstverhaal, is niet verwonderlijk. Tussen 1939 en 1946 verdeelde de Montgomery Ward Company niet minder dan 6 miljoen kleurboeken met daarin tekeningen van ‘hun’ rendier, plus begeleidende kinderversjes. Rudolf had zijn stek meteen gevonden en was niet meer weg te denken. Meer zelfs: Rudolf werd het populairste rendier, omdat hij als enige de weg vindt in dikke mist of slecht weer. Waar een lichtgevende rode neus al niet goed voor is.

 

Wanneer de kerstman niet in Korvatunturi in zijn berg te vinden is, tref je hem aan in het Finse Napapiiri, vlakbij de stad Rovaniemi. Halfweg de jaren tachtig was hij daar zo vaak te vinden dat op die plaats een apart kerstman-bureau opgericht werd. De mythe gaat zelfs nog verder: wanneer je een brief stuurt naar de kerstman – met of zonder adres - belandt die uiteindelijk zonder probleem in het postkantoor van de kerstman. In Rovaniemi tref je ook het SantaPark aan, een themadorp met peperkoeken huisjes, een trouwkapel, werkplaatsen waar speelgoed gemaakt word en natuurlijk de onvermijdelijke souvenirwinkels. De kerstman zelf woont er in een gigantisch complex, dat oorspronkelijk bedoeld was als atoomschuilkelder.

 

Je ziet het: de kerstman is geen verzinsel van één enkele geest, maar de synthese van een eeuwenlange evolutie. Of de kerstman nu ooit begon als dondergod Thor, als Sinterklaas of als elf, na al die tijd blijft één beeld standhouden: dat van een uitgelaten kindervriend met een lange witte baard en rode muts. Ja, misschien is de huidige kerstman ‘ontworpen’ door enkele handige marketingjongens, maar de basis van het idee is veel ouder. Voor de één bestaat de man echt en is hij even tastbaar als een kerstbal, anderen ontkennen zijn bestaan hardnekkig. Op welke manier en in welke vorm hij ook verschijnt, één constante blijft: de kerstman symboliseert waarden als naastenliefde, vergeving, gezelligheid en samenhorigheid. En daarvoor moet je wel respect hebben.